31 Mayis 2001 tarihinde, 53 Devlet Universitesi Rektorunun katilimiyla gerceklestirilen toplanti sonucunda hazirlanan, "Turk Yuksekogretim Sistemi
Sorunlar, Hedefler ve Cozum Onerileri" baslikli rapor Sayin Milli Egitim Bakanina arzedilmistir

TÜRK YÜKSEKÖĞRETİM SİSTEMİ

SORUNLAR, HEDEFLER VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

            Türk yükseköğretim sisteminin uzun bir süreden beri karşı karşıya bulunduğu mali darboğaz ve mali kaynakların kullanımına ilişkin kısıtlamalar medyaya yansımıştır. Ancak, bu haklı yakınmalar kamuoyunda yer yer yanlış algılanmıştır. Türk yükseköğretim sisteminin üst düzey yöneticileri geçmişte yaşanan üzücü olayları bizzat yaşamış kişilerdir. Dolayısıyla, üniversitelerimizdeki huzur ve sükun ortamını en ufak bir şekilde olsa dahi zedeleyebilecek bir eylem ve davranış biçiminin benimsenmesi söz konusu değildir. Bununla birlikte, karşı karşıya bulunulan sorunları ve bunların çözümüne ilişkin kısa ve orta vadeli çözüm önerilerimizin anahatlarını bir kez daha dile getirmeyi asli görevimiz olarak görmekteyiz. Bunu yapmadığımız  takdirde tarihi bir sorumluluk altına gireceğimizi düşünmekteyiz.

 A.     DURUM TESPİTİ

            1.   1990-1991 eğitim-öğretim yılında 749.921 olan Türk yükseköğretim sistemindeki toplam kayıtlı öğrenci sayısı, 2000-2001 eğitim-öğretim yılında 1.607.388’e yükselmiştir. Başka bir ifadeyle, öğrenci sayısı geçtiğimiz 10 yıllık dönem zarfında yaklaşık olarak bir kat artmıştır. Aynı dönemde örgün öğretimdeki okullaşma oranı %9,6’dan %17,9’a, açıköğretim de dahil edilerek hesaplanan toplam okullaşma oranı ise %15,3’ten %27,7’ye yükselmiştir. Yine aynı dönemde toplam öğretim elemanı sayısı 34.469’dan 67.880’e yükselmiştir. Kısacası, geçen 10 yıl içinde Türk yükseköğretim sistemi bir kat büyümüştür.

            2.  Yine aynı dönem içinde uluslararası atıf endekslerince taranan dergilerdeki bilimsel yayın sayısı 1015’ten 4742’ye yükselmiştir. Bu rakkamın 2000 yılı itibarı ile 6000’e yaklaşacağı tahmin edilmektedir. Başka bir deyişle, üniversitelerimizdeki bilimsel araştırma faaliyetlerinin ürünü olan bilimsel yayınlardaki artış oranı 5 katın üstündedir.

            3. Yükseköğretimin mali göstergeleri içinde uluslararası karşılaştırmalar bakımından en anlamlı olanı örgün öğretimdeki öğrenci başına ABD doları olarak hesaplanan bütçe ödeneğidir. Zira, bu rakkam öğrenci başına kamu kaynaklarından fiilen yapılan harcamayı göstermektedir. Bu rakkam 1993'te 2658 dolarla Cumhuriyet tarihinin en yüksek değerine ulaştıktan sonra, 1996’da 1509 dolara kadar düşmüş, 1998’de tekrar 2002 dolara yükseldikten sonra, 1999’da 1886, 2000’de ise 1711 dolara düşmüştür. Söz konusu rakkamın 2001 yılı itibarı ile 1100 dolar civarında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

            Açıkça görüldüğü gibi, geçtiğimiz 10 yıllık dönem içinde Türk yükseköğretim sistemi öğrenci ve öğretim elemanı sayısına göre yaklaşık bir kat büyür, uluslararası bilimsel yayınlar neredeyse beş kat artarken, örgün öğretimdeki öğrenci başına kamu kaynaklarından yapılan harcama neredeyse yarıya düşmüştür.

             Yükseköğretim bütçesinin toplam devlet bütçesi içindeki payı ile GSYİH’ya oranı da son yıllarda bariz bir şekilde gerilemiştir; 1993’te sırası ile %4,1 ve %0,90 olan bu pay ve oran, 2000’de %2,2 ve %0,80’e düşmüştür.

 4.  Yükseköğretim okullaşma oranının 1997 yılı itibarı ile dünya ortalaması %19,5, gelişmiş ülkeler ortalaması ise %57,4’tür. Görüldüğü üzere, Türkiye sadece örgün öğretime dayalı okullaşma oranına göre dünya ortalamasını yakalamış, açıköğretim dahil edilerek hesaplanan toplam okullaşma oranına göre ise dünya ortalamasını geçmiştir.

 Buna karşılık, örgün öğretimdeki öğrenci başına kamu kaynaklarından yapılan harcamanın dünya ortalaması 1997 yılı verilerine göre 3370, gelişmiş bölgeler ortalaması 5936, Avrupa ortalaması ise 6585 dolardır.

 Söz konusu rakkamların esasen sabit kaldığı göz önüne alındığında, ülkemizde örgün öğretim öğrencisi başına kamu kaynaklarından yapılan harcamanın tam üyelik için aday olduğumuz Avrupa Birliği’nde yapılan harcamanın yaklaşık altıda biri olduğu görülmektedir.

 Başka bir ifadeyle, Türk yükseköğretim sisteminde sağlanan nitel ve nicel gelişmeler neredeyse yoktan var edilerek gerçekleştirilmiştir.

 5.    Türk yükseköğretim sisteminin toplam gelirinin kaynaklarına göre dağılımı kabaca şöyledir: Devlet bütçesi %60; üniversitelerin kendilerinin yarattığı kaynaklar (döner sermaye, kira, bağış, vb) %35; öğrenci katkı payları %5. Ancak, öğrenci katkı paylarının sadece %20’sinin eğitim-öğretim amacıyla harcandığı gözönüne alındığında, bu kaynağın reel öğrenim ücreti olarak nitelendirilebilecek kısmının sadece %1 olduğu, bunun kamu kaynaklarından yapılan harcamalara oranının ise ancak %2 civarında kaldığı görülmektedir.

 Buna karşılık, söz konusu oran Letonya’da %75, Bulgaristan’da %42, Şili’de %26, Viet Nam’da %23, ABD ve Filipinler’de %15, Kenya’da %12, Kolombiya’da %10 Tayland ve Hindistan’da %5’tir.

 Açıkça görüldüğü gibi, yükseköğretim Türkiye’de esasen ücretsizdir. Bu kadar yüksek talep ve bu kadar kısıtlı arzı bulunan bu tür bir yarı kamusal hizmeti fiilen ücretsiz olarak sunmanın sonucunda, toplumun dar gelirli kesimlerinden nispeten üst gelir gruplarına kaynak aktaran gizli bir mekanizma oluşmakta ve netice itibarı ile sosyal adalet, fırsat eşitliği ve gelir dağılımı zedelenmektedir.

 6.    Dünyada yükseköğretimle ilgili olarak uygulanan başlıca dört bütçe sistemi arasında en verimsiz olanı, ülkemizde uygulanan, bir önceki yılın bütçe rakkamları üzerinde pazarlık ve anlaşma yöntemi ile çok fasıl ve çok kalem halinde hazırlanan bütçe sistemidir. Bu sistem ileri ülkelerin neredeyse tümünde terkedilmiştir.

 Bu sistem kamu kaynaklarının hem dağıtımında hem de kullanımında aşırı merkeziyetçi, bürokratik işlemleri çok yoğun, sınırlayıcı, çalışanları ve üniversite yöneticilerini motive etmeyen, yaratıcılığı engelleyen, üniversitelerdeki akademik ortamla bağdaşmayan bir yapıdadır. Bu olgu, üniversitelerimizdeki eğitim-öğretim ve araştırma faaliyetlerini olumsuz yönde etkilemekte ve ek kaynak yaratma ve kaynak çeşitlendirmeyi üst düzey yöneticiler açısından fevkalade riskli bir girişime dönüştürmektedir.

 7.   Özellikle örgün öğretimdeki okullaşma oranına göre Türkiye ile Avrupa ülkeleri arasında büyük farklar vardır. Örneğin, ülkemizde halen %19 civarında olan örgün öğretim okullaşma oranı, bu bakımdan Avrupa Birliği üyesi ülkeler arasında en geride olan Portekiz’de %39, aday ülkelerden Polonya’da %25, Macaristan ve Çek Cumhuriyeti’nde %24’tür. Bu fark, mutlaka kısa sürede kapatılmalı ve bunun maliyeti paydaşlar arasında hakça paylaşılmalıdır.

 Halen yılda 1,5 milyon öğrenci yükseköğretime başvurmaktadır. Buna karşılık, örgün öğretim kontenjanı 300.000 civarındadır. Yani halen her beş öğrenciden ancak biri Türk yükseköğretim sisteminde yer bulabilmektedir. Sonuçta, yeterli mali kaynaklara sahip ailelerin çocukları yurtdışına gitmektedir. Sadece ABD’nde yükseköğrenim gören Türk öğrenci sayısı 15.000, bunların ABD ekonomisine yaptığı yıllık katkı 806 milyon dolar, yani 2001 yükseköğretim bütçesinin yaklaşık olarak %75’i düzeyinde bir miktardır.

 Dünya Bankası verilerine göre yurtdışında yükseköğrenim gören öğrencilerimizin yurtiçindeki yükseköğretim öğrencilerine oranı %3,2’dir. Türkiye bu bakımdan dünya ülkeleri arasında 11.’dir. Söz konusu oran, yaklaşık olarak 50.000 öğrenciye tekabül etmektedir. Ne var ki, öğrencilerimizin yurtdışında kayıtlı olduğu kurumların bir kısmı kabul edilemez niteliktedir.

 Açıkça görüldüğü gibi, yükseköğretime olan talebin önemli bir kısmı toplumun oldukça yüksek ödeme gücüne sahip kesimindedir.

 Özetle, Türkiye, yükseköğretim hizmetini kısmen ithal eden bir ülkedir. Hızla gelişen telekomünikasyon ve bilişim teknolojilerine dayalı ileri uzaktan eğitim teknolojileri, Türkiye’nin önemli bir yükseköğretim pazarı olma potansiyelini artırmaktadır.

 B.    HEDEFLER

 1. Sekiz yıllık zorunlu eğitimin mezun vermesi ile birlikte, ortaöğretimdeki okullaşma oranı da hızla artmaktadır. Bunun sonucunda yükseköğretime başvuru sayısı da hızla artacaktır. Bu sayının önümüzdeki yıllar içinde 2 milyona ulaşması beklenmektedir.

 Türk yükseköğretim sisteminin 2005 yılındaki hedefleri :

 ·        Toplam okullaşma oranı         %40

·        Açıköğretimin payı                %25

·        Lisans öğrencilerinin payı          %45

·        Meslek yüksekokullarının payı          %30

 olarak ortaya konduğu takdirde, o yılki toplam öğrenci sayısı ve bunun dağılımı tahminen aşağıdaki gibi olacaktır : 

·        Toplam öğrenci sayısı                           2.150.000

·        Açıköğretimdeki öğrenci sayısı                     540.000

·        Örgün öğretim lisans öğrenci sayısı                     970.000

·        Örgün öğretim meslek yüksekokulu öğrenci sayısı      650.000

 Bu hedefe ulaşabilmek için önümüzdeki dört yıl içinde açıköğretimdeki öğrenci sayısı esasen sabit tutulurken, yaklaşık olarak lisans programlarında %30, meslek yüksekokullarında ise %170 oranında ek kapasite yaratılması gerekecektir.

 Lisans programlarında halen 32 olan öğrenci/öğretim üyesi oranı korunduğu takdirde, 2005 yılında yaklaşık olarak 8000 yeni öğretim üyesine ihtiyaç olacaktır. Dünya ortalamalarına göre nispeten yüksek olan 32 oranının 25’e çekilmesi halinde yeni öğretim üyesi ihtiyacı 15.000’e yükselmektedir.

 Meslek yüksekokullarında halen 45 olan öğrenci / ders veren öğretim elemanı oranının korunması halinde, yeni eleman ihtiyacı 10.000’dir. Bu oranın 25’e çekilmesi halinde ise ihtiyaç yaklaşık 20.000’e yükselmektedir.

 Nitelikli öğretim üyesi ve diğer öğretim elemanı ihtiyacı  Türk yükseköğretim sisteminin en önemli darboğazıdır. Bunun nedeni ise ücret politikasıdır. Mart 1999’da net 1060 dolar olan kıdemli profesör maaşı halen 740 dolara düşmüştür. Halen uygulanmakta olan ücret politikası ile yükseköğretimde istenen nitelikteki yeni öğretim elemanlarını istihdam etmek mümkün değildir.

 Çeşitli unvan kademelerindeki öğretim elemanlarına aşağıdaki miktarların aylık net baz maaş olarak ödenmesinin hedeflenmesini haklı bir talep olarak görmekteyiz: 

Profesör ………………………….…….. 2000 dolar

Doçent …………………………….…… 1800      “

Yardımcı doçent …………………….… 1500      “

Öğretim görevlisi ve okutman ……….. 1100      “

Araştırma görevlisi …………………….   700      “ 

2.   2001 yılı yükseköğretim bütçesi 1,372 katrilyon TL veya bugünkü kur üzerinden yaklaşık 1,250 milyar dolardır. Örgün öğretimdeki öğrenci başına bütçe ödeneğinin dünya ortalaması olan 3370 dolara yükseltilmesi halinde, 2005 yılı yükseköğretim bütçesi 5,421 milyar dolar, yani bugünkünün yaklaşık dört katı olacaktır. Öğrencilerin ödeyeceği reel öğrenim ücretinin bütçe ödeneklerine olan oranının bugünkü %2 değerinden %10’a yükseltilmesi ve katkı paylarından eğitim-öğretim için yapılan harcamaların %20’den %50’ye yükseltilmesi halinde, bugün 160 dolar civarında olan ortalama katkı payının 650 dolara yükselmesi gerekecektir. Bu rakkam Çin’deki öğrencilerin bu ülkedeki elit üniversitelerde ödemekte oldukları reel öğrenim ücretinin altındadır. 

3.  İleri ülkelerde devletin yükseköğretimdeki rolü süreçleri ayrıntılı olarak düzenlemeden, yükseköğretimin başlıca ürünleri olan mezun, yeni bilgi ve çeşitli toplumsal hizmetlerin nicelik ve niteliklerini tespit ederek hedef gösteren, bu hedeflere ulaşıp ulaşılmadığını değerlendirip buna göre kaynak tahsis etmeye dönüşmüştür. Devletin bu alandaki rolünün düzenlemeden değerlendirmeye dönüşmesi ile birlikte, bütçe sistemleri de, ülkemizde bilindiği adıyla torba bütçe ve torba kadro sistemine dönüşmüştür. Bu dönüşümün ülkemizde de gerçekleşmesi he  deflenmelidir. 

C.    ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

1. a) İçinde bulunduğumuz mali yılda, bütçe ödenekleri sabit fiyatlarla geçen yılki düzeyine yükseltilmelidir. Bu da yaklaşık olarak %50 oranında ek bütçe verilmesi anlamına gelmektedir. 

     b) Bütçe ödeneği önümüzdeki iki yıl içinde 1993 yılı değeri olan örgün öğretimdeki öğrenci başına 2658 dolar karşılığına gelecek şekilde düzenlenmeli ve 2005 yılı için 1997  dünya ortalaması olan 3370 dolar hedeflenmelidir. 

2. a) İçinde bulunduğumuz mali yılda öğretim elemanlarının ücretleri dolar bazında 1999 yılı değerlerine yükseltilmelidir. Bu da ortalama %40 civarında bir artışı gerektirmektedir. 

     b) Profesöre ödenen net baz aylık 2003’te 1500, 2005’de ise 2000 dolar karşılığı olacak şekilde düzenlenmeli ve diğer personelin ücretleri buna göre ayarlanmalıdır. 

3.   Tüm boş akademik ve idari personel kadrolarına atama yapılabilmeli ve, ücretleri üniversitenin kendi yarattığı kaynaklardan ödenmek kaydıyla, genel esaslara bağlı olmaksızın sözleşmeli akademik ve idari personel istihdam edilmesine imkan sağlanmalıdır. 

            4.   Yükseköğretim Kanunu’nun Cari Hizmet Maliyeti başlıklı 46. ve Döner Sermaye ve Araştırma Fonu başlıklı 58. maddeleri değiştirilerek : 

            a)    Her üniversitede rektörlüğe bağlı bir işletme hesabı kurularak tüm döner sermayeler, araştırma fonu ödenekleri, öğrencilerin ödediği katkı payları, kira vb. gelirler, bağışlar, faiz ve diğer nema gelirleri bu hesapta toplanmalıdır. Hesapta yılı içinde kullanılamayan paralar bir sonraki yıla aktarılmalı ve bu hesapta toplanan paralardan hiç bir kesinti yapılmamalıdır. Üniversiteler ek kaynak yaratmada tamamen serbest kılınmalıdır. 

            b)    Bu hesaptan, eskiden döner sermaye, araştırma fonu ve öğrenci katkılarının toplandığı özel ödenekten yapılan harcamaların yanında, akademik personele performanslarına bağlı ek ödemeler ve hizmetlerin verimliliğinin artırılması ve yatırımların hızlandırılması için gerekli harcamalar yapılabilmeli ve bu amaçla bütçe ödenekleri ile bu hesaptan ayrılacak miktarlar birleştirilebilmelidir. 

            c) Üniversitelerimiz birbirleriyle veya tek başlarına veya konsorsiyumlar halinde telekomünikasyon, bilişim ve medya kuruluşları ve yabancı üniversitelerle ortaklıklar kurarak kısmen veya tamamen ileri uzaktan eğitim teknolojilerine dayalı diploma veya sertifikaya yönelik eğitim programları düzenleyebilmeli, bunlardan alınacak öğrenim ücretlerini kendileri belirleyebilmeli ve alınan ücretler işletme hesabına yatırılmalıdır. 

            d)    Gece eğitimi ve yaz okullarının düzenlenmesi ve buralarda görev alan akademik ve idari personele yapılacak ödemelerde üniversiteler tamamen serbest bırakılmalıdır. 

            e) 2005 yılında, tüm bütçe ödeneklerinin de işletme hesabına aktarılması sağlanarak, gerçek anlamda torba bütçe ve torba kadro sistemine geçilmelidir.